Een visie vanuit een vliegtuigje

Het begint in 1966, als de twintigjarige Paolo Lugari over Los Llanos vliegt, een eindeloze, droge, politiek onstabiele savanne en denkt: hier wil ik iets bouwen.Niet veel mensen zouden dat denken. Los Llanos staat bekend om overstromingen, droogte, gewapende groepen en coca-teelt. Maar Lugari ziet iets anders. In 1971 koopt hij een stuk grond, trommelt hij een groep van zo’n twintig mensen bij elkaar, wetenschappers, ingenieurs, lokale boeren, nomadische indianen en begint hij te bouwen.

Ze noemen het Gaviotas. Naar de witte meeuwen die over hen heen vliegen als ze de eerste palen de grond in slaan.

De wipwap die water geeft

Van het begin af aan is de aanpak simpel: gebruik wat je hebt, leer van wie er al woont, en experimenteer tot het werkt. De hitte? Die vangen ze op met zonnecollectoren die ook bij bewolkt weer energie opwekken. De wind? Een team van lokale ingenieurs bouwt windturbines na 57 prototypes (57!) die perfect aansluiten op de zachte, tropische windstoten van de vlakte. Het drinkwater op 40 meter diepte? Ze koppelen een waterpomp aan een wipwap. Kinderen spelen, de pomp werkt. Win-win.

Niets van dit alles is gepatenteerd. Bewust. Gaviotas gelooft in open-source innovatie: kopieer ons maar, zegt Lugari, zolang het maar ergens werkt.

En het werkt. Meer dan 12.000 van hun waterpompen zijn inmiddels geïnstalleerd door heel Colombia. 30.000 zonnecollectoren staan verspreid over de wereld, van Bogotá tot Afrika. En de wipwap? Die staat inmiddels op schoolpleinen ver buiten de savanne.

Het eetbare bos

In de jaren tachtig proberen de bewoners van Gaviotas van alles te verbouwen en mislukt bijna alles. De bodem is te zuur, uitgeput door decennialang geweld van tropische regenbuien.

Dan komt het idee: Caribische pijnbomen. Ze planten 8 miljoen zaailingen, enten de wortels in met speciale schimmels en wachten af. Langzaam brengen de bomen schaduw, vocht en leven. Vandaag telt het bos meer dan 250 plantensoorten en zo’n 60 zoogdiersoorten: herten, capibara’s, tapirs. En 30% van het voedsel van de gemeenschap komt uit het bos zelf: citroenen, koffie, bananen, guayaba.

“Plant eenmalig, oogst voor altijd,”

Paolo Lugari

De pijnboomhars wordt verwerkt tot biobrandstof, terpentijn en vernis. De tractors en motors rijden op hun eigen bosolie. Ze exporteren de rest naar de rest van Colombia.

Opgroeien in Gaviotas

Natalia Gutierrez werd er in 1996 geboren. Haar moeder was de enige lerares van het dorpsschooltje, tien leerlingen, standaard curriculum plus lessen in bomen planten en water zuiveren. Haar vader was de hydraulisch ingenieur van de gemeenschap.

“Het voelde heel veilig,” zegt ze. “Je kende iedereen. Van mijn huis naar mijn moeders kantoor, van het kantoor naar het gemeenschappelijke restaurant, van het restaurant naar de rivier. Dat was mijn wereld.”

Op haar negende verhuisde ze naar een stad verderop, op verzoek van haar ouders die haar een bredere wereld wilden laten zien. Ze studeerde in Canada, deed een jaar in Italië, en denkt nu na over een toekomst die ze wil splitsen tussen twee continenten. Maar haar hart, zegt ze, ligt altijd in Gaviotas.

Haar moeder woont er nog steeds. Al 45 jaar.

Waarom dit nergens anders bestaat (nog niet)

Gaviotas heeft honderden wetenschappers, architecten en ingenieurs geïnspireerd. Er zijn bezoekers geweest van over de hele wereld. De Wereldbank probeerde in de jaren zeventig een tweede Gaviotas te financieren — het project liep vast. Andere pogingen strandden bij de ideeënfase.

Het probleem is niet de technologie. Die werkt. Het probleem is de aanpak. Gaviotas is niet begonnen met een blauwdruk of een businessplan. Het begon met mensen die een plek opzochten, luisterden naar wie er al woonde, en eerlijk faalden — 57 keer, als dat nodig was.

“Je moet er doorheen zweten, je moet mislukken en het opnieuw proberen,” zegt Gonzalo Bernal, die er meer dan tien jaar woonde. “Je moet het ervaren.” Dat is precies wat zo moeilijk te exporteren is. Gaviotas is geen product. Het is een manier van denken.

Paolo Lugari is nu 81. Hij woont niet meer fulltime in Gaviotas, maar rijdt door Bogotá in een auto die draait op hars-biobrandstof uit zijn eigen bos. De stichting draait door. De plannen voor zijn opvolging liggen klaar.

Zijn grafsteen, heeft hij al bedacht, moet ongeveer zeggen: “Excuseer mij dat ik niet kan opstaan om u te begroeten, maar hier lig ik, en ik droom nog steeds van een eeuwig leven voor Gaviotas.”

Lees hier meer over het gebied en de oplossing waaraan ze werken.

Go for it!

Gaviotas laat zien dat het anders kan, niet met grote technologie of grote budgets, maar met lokale kennis, open-source innovatie en de bereidheid om 57 keer te mislukken voordat iets werkt.

Je hoeft niet naar Colombia. Maar misschien wel: wat is de ‘wipwap’ in jouw omgeving? Wat is er al, dat je anders kunt inzetten? Wat kun je leren van wie er al woont, werkt, groeit? Plant eenmalig. Oogst voor altijd. 🌳✨